نگرانی والدین از دندان‌قروچه شبانه در کودکان امری قابل درک است. این پدیده که در اصطلاح علمی «براکسیسم شبانه» نامیده می‌شود، در میان کودکان شیوع نسبتاً بالایی دارد و برخی آمارها نشان می‌دهد که نزدیک به نیمی از کودکان ممکن است در مقطعی از رشد خود آن را تجربه کنند. براکسیسم در دوران کودکی نسبت به بزرگسالی شایع‌تر است و گاهی هم‌زمان با رویش دندان‌ها یا تغییرات رشدی در دستگاه دهان و فک آغاز می‌شود.

در بسیاری از موارد، دندان‌قروچه به‌عنوان واکنشی ناخودآگاه به تنش‌ها و اضطراب‌های روزمره شناخته می‌شود. هنگام خواب، کودک بدون آگاهی دندان‌های خود را روی هم می‌فشارد یا آن‌ها را به هم می‌ساید. هرچند این رفتار در اغلب موارد به‌تنهایی خطر جدی ایجاد نمی‌کند، اما اگر به‌صورت مکرر و طولانی ادامه یابد می‌تواند پیامدهایی مانند درد در ناحیه فک، خستگی عضلات جونده و حتی ساییدگی یا آسیب به دندان‌ها را به همراه داشته باشد.

بی‌توجهی به این عادت در برخی موارد ممکن است موجب تداوم آن در سال‌های بعدی زندگی شود و احتمال بروز براکسیسم در بزرگسالی را افزایش دهد.

در این مقاله تلاش می‌کنیم مهم‌ترین علل بروز دندان‌قروچه در کودکان، پیامدهای احتمالی آن و همچنین راهکارهایی برای مدیریت و کاهش این عادت را بررسی کنیم.

براکسیسم یا دندان‌ قروچه در کودکان چیست؟

در دندانپزشکی، به سایش یا فشردن مداوم و غیرارادی دندان‌ها «براکسیسم» گفته می‌شود. این عارضه به دو دسته کلی براکسیسم بیداری و براکسیسم خواب تقسیم‌بندی می‌شود. در براکسیسم بیداری، که شیوع بیشتری نسبت به نوع شبانه دارد، فرد معمولاً دندان‌های خود را بدون سایش و تنها با وارد کردن فشار روی‌هم نگه می‌دارد.

از سوی دیگر، براکسیسم خواب به دلیل اینکه فرد در هنگام سایش دندان‌ها در خواب عمیق است، اغلب پنهان می‌ماند؛ به طوری که بیش از ۸۰ درصد مبتلایان به آن، از وقوع این رفتار بی‌اطلاع هستند. به همین دلیل، تشخیص این اختلال در کودکان چالش‌برانگیز است و غالباً تنها در صورتی ممکن می‌شود که یکی از اطرافیان یا هم‌اتاقی‌های کودک، متوجه صداهای ناشی از سایش دندان‌ها در طول شب شود.

علائم دندان‌ قروچه کودکان در طول خواب

شناسایی زودهنگام براکسیسم (دندان‌قروچه) در کودکان به والدین کمک می‌کند تا پیش از بروز آسیب‌های جدی به ساختار دندان‌ها یا مفصل فک، اقدامات پیشگیرانه را انجام دهند. در ادامه، مهم‌ترین نشانه‌های بالینی که می‌تواند حاکی از دندان‌قروچه شبانه در کودک باشد، آورده شده است:

• آسیب‌های فیزیکی به ساختار دندان:

  نخستین نشانه، تغییر در ظاهر دندان‌هاست. ساییدگی لبه دندان‌ها، از بین رفتن برجستگی‌های طبیعی دندان (صاف شدن سطح جونده)، ترک‌های میکروسکوپی در مینای دندان و حتی تحلیل و عقب‌نشینی بافت لثه، همگی می‌توانند نشان‌دهنده فشار طولانی‌مدت دندان‌ها بر یکدیگر باشند.

• افزایش حساسیت‌های دندانی:

  در اثر ساییدگی مداوم، لایه محافظ مینای دندان نازک شده و بخش‌های حساس‌تر زیرین (عاج دندان) در معرض محیط دهان قرار می‌گیرند. این اتفاق باعث می‌شود دندان‌های کودک نسبت به مواد غذایی یا نوشیدنی‌های سرد و گرم، واکنش شدید نشان داده و دچار تیر کشیدن یا درد شود.

• ناراحتی‌های عضلانی و مفصلی:

  فشار بیش‌ازحد در طول خواب، عضلات جونده را دچار گرفتگی و خستگی می‌کند. این وضعیت خود را با علائمی همچون سردرد (به‌ویژه در ناحیه شقیقه‌ها هنگام صبح)، درد یا گرفتگی در عضلات فک، شنیدن صدای تق‌تق هنگام باز و بسته کردن دهان و در موارد پیشرفته، برجسته و بزرگ شدن عضلات ناحیه فک نشان می‌دهد.

• شنیدن صدای سایش (Grinding):

  بارزترین نشانه، صدای سایش دندان‌هاست که معمولاً توسط اطرافیان در طول شب شنیده می‌شود. اگر برای بررسی این موضوع نمی‌خواهید با سرکشی به اتاق کودک، خواب او را مختل کنید، استفاده از مانیتورهای صوتی (Baby Monitor) ابزاری کارآمد و غیرتهاجمی برای پایش وضعیت خواب کودک و تشخیص احتمالی این عارضه است.

مشاهده هر یک از این علائم به‌تنهایی تشخیص قطعی براکسیسم نیست، اما در صورت مشاهده آن‌ها، توصیه می‌شود برای معاینه تخصصی و ارزیابی وضعیت سلامت دهان و فک، به دندانپزشک کودکان مراجعه کنید.

تشخیص دندان‌ قروچه در کودکان

برای تشخیص دندان‌قروچه (براکسیسم) در کودکان، بررسی نشانه‌های کلیدی اهمیت بسیاری دارد. علائمی همچون شنیدن صدای ساییده شدن دندان‌ها در طول شب، مشاهده تغییرات در ساختار دندان‌ها (ساییدگی مینا)، بروز درد در ناحیه فک هنگام بیدار شدن، سردردهای صبحگاهی یا احساس قفل‌شدگی در مفصل فک، از شاخص‌های اصلی این عارضه هستند.

دندانپزشک کودکان در جلسات معاینه بالینی، با ارزیابی دقیق وضعیت دندان‌ها و بررسی این علائم، قادر به تشخیص براکسیسم خواهد بود. همچنین، گزارش‌های والدین از کیفیت خواب کودک، شکایت از بی‌خوابی‌های شبانه یا ابراز درد در ناحیه فک و صورت هنگام بیدار شدن، نقش مهمی در تأیید تشخیص پزشکی ایفا می‌کند؛ چرا که دندان‌قروچه عمدتاً به‌صورت ناخودآگاه در زمان خواب رخ می‌دهد و خود کودک معمولاً از آن بی‌اطلاع است.

علاوه بر معاینات فیزیکی، دندانپزشک برای شناسایی ریشه‌های احتمالی دندان‌قروچه، در مورد شرایط محیطی، سطح استرس و فشارهای روانی کودک پرسش‌هایی را مطرح می‌کند. در موارد خاص و نادر، اگر تشخیص علت زمینه‌ای دشوار باشد، ممکن است دندانپزشک توصیه کند کودک تحت «پلی‌سومنوگرافی» یا تست خواب قرار گیرد تا ضمن بررسی دقیق‌تر دندان‌قروچه، سایر اختلالات احتمالی خواب نیز ارزیابی شوند.

جمع‌بندی: مسیر پیش رو برای مدیریت دندان‌قروچه

در نهایت، باید پذیرفت که دندان‌قروچه در بسیاری از کودکان بخشی از فرآیند طبیعی رشد و تکامل است؛ بنابراین، همواره نمی‌توان از بروز آن پیشگیری کرد. با این حال، زمانی که این عارضه با استرس و اضطراب پیوند می‌خورد، والدین می‌توانند با ایجاد تغییرات مثبت در سبک زندگی و محیط خانه، نقش مؤثری در کاهش آن ایفا کنند.

کلید اصلی مدیریت این وضعیت، ایجاد یک روتین شبانه آرام‌بخش است. اقداماتی ساده اما اثربخش مانند:

• محدود کردن استفاده از وسایل الکترونیکی و تلویزیون در ساعات پایانی شب؛
• ایجاد فضایی آرام با موسیقی ملایم یا حمام آب گرم؛
• و اختصاص زمانی برای مطالعه یا قصه‌گویی؛

همگی سیگنال‌های قدرتمندی برای سیستم عصبی کودک هستند تا تنش‌های روزانه را کنار گذاشته و با آرامش به استقبال خواب برود.

علاوه بر روتین‌های شبانه، «گفتگو» قدرتمندترین ابزار شماست. با ایجاد فضایی امن، کودک را تشویق کنید تا در مورد افکار و نگرانی‌هایش صحبت کند و در صورت نیاز، از مشاوران متخصص کمک بگیرید. همچنین، به یاد داشته باشید که آرامش کودک بازتابی از محیط خانه است؛ بنابراین مدیریت استرس‌های شخصی والدین نیز بخشی از فرآیند درمان محسوب می‌شود.

در پایان، اگر دندان‌قروچه کودک شما پایدار است یا با دردهای فکی و آسیب‌های دندانی همراه شده، صبوری و تداوم در این رویکردها کلید موفقیت است. در چنین شرایطی، مشورت با دندانپزشک کودکان نه تنها به تشخیص دقیق‌تر کمک می‌کند، بلکه خیال شما را از بابت سلامت طولانی‌مدت لبخند فرزندتان آسوده خواهد کرد.